Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Michałowo



Michałowo to mała wieś (ok. 3500 mieszkańców) na południowo-wschodnim krańcu Wysoczyzny Białostockiej. Wieś powstała w I połowie XVIII wieku jako Niezbodcze, a na początku XIX wieku stała się własnością polskiego szlachcica Seweryna Michałowskiego, który założył kolonię dla pierwszych fabrykantów niemieckich przemysłu włókienniczego. Wprowadzenie granicy celnej (po upadku powstania listopadowego w 1831 roku) zapoczątkowało szybki i dynamiczny rozwój miejscowości - poczynając od 1843 roku do kolonii Michałowo przybywało nawet do kilkunastu rodzin niemieckich fabrykantów, majstrów, robotników rocznie. Po aneksji Białostocczyzny w drugiej połowie września 1939 roku przez ZSRR, wszystkie fabryki w Michałowie upaństwowiono. 1 stycznia 1940 roku podstawionym przez wojsko radzieckie transportem z Michałowa wyjechali wszyscy Niemcy (196 osób). Po przekroczeniu granicy zostali oni skierowani do okupowanej Łodzi. Poczynając od stycznia 1940 roku rozpoczęła się akcja oczyszczania zajętego przez ZSRR terytorium od „elementów szkodliwych”, takich jak działacze polityczni, policjanci, niektórzy oficerowie wojska, urzędnicy służb leśnych i państwowych oraz przedsiębiorcy, kupcy, właściciele majątków ziemskich i bogaci chłopi. Pierwsze wywózki miały już miejsce w dniu 10 lutego 1940 roku i trwały do 22 czerwca 1941 roku. Dnia 23 czerwca 1941 roku stacjonujące tu wojsko radzieckie, opuszczając koszary przy ulicy Fabrycznej, spowodowało pożar, który błyskawicznie rozprzestrzenił się wśród gęstej zabudowy i strawił ogromną ilość budynków mieszkalnych, a jeszcze więcej gospodarczych. W cztery dni później (27.06.1941 r.) do Michałowa, drogą prowadzącą z Zabłudowa, wkroczyło wojsko niemieckie. Niemiecka administracja cywilna rozpoczęła w Michałowie urzędowanie od wprowadzenia terroru. Już w sierpniu 1941 roku zorganizowano dla ponad 230 Żydów michałowskich getto typu otwartego, w którym powołano "Judenrad", czyli Radę Żydowską, za pośrednictwem której władze hitlerowskie przekazywały Żydom polecenia. 2 listopada 1942 roku wczesnym rankiem żandarmeria niemiecka gęstym kordonem otoczyła Michałowo. Wszyscy Żydzi zostali wyrwani ze snu przez łomot kolb karabinów do drzwi ich mieszkań, a warkot silników samochodów i pokrzykiwania esesmanów obudziły pozostałych mieszkańców. Każda żydowska rodzina w asyście żandarma w ciągu kilku minut musiała spakować osobiste i najbardziej wartościowe rzeczy i z tobołkami przybyć na rynek, gdzie już czekały fury podstawione przez rolników okolicznych wsi. Tymi furami pod silną eskortą przetransportowano ich do obozu utworzonego w koszarach byłego 10 Pułku Ułanów Litewskich w Białymstoku. Michałowo zostało wyzwolone wczesnym rankiem 22 lipca 1944 roku przez 40 Korpus Piechoty 3 Armii 2 Frontu Białoruskiego, którego dowódcą był generał major W.Kuźniecow. Hitlerowcy uciekając przed armią radziecką nie oszczędzali fabryk. W dniach 20 i 21 lipca spalili wszystkie duże fabryki. Ocalały jedynie dwa budynki fabryczne: nieduża murowana przędzalnia przy ulicy Białostockiej i drewniana prymitywna tkalnia przy ulicy Fabrycznej.