Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Artykuły

Przeciw niewyrażalności Zagłady

Udostępnij na Facebooku

Autor: Paweł Mielczarek

Jacek Leociak, historyk i literaturoznawca przeciwstawia się dwom tendencjom obecnym w dyskursie na temat Holocaustu, dwóm fundamentalnym sposobom organizowania refleksji o Zagładzie: toposowi niewyrażalności oraz toposowi wyjątkowości. Przeciwstawia im kategorię doświadczenia granicznego.

Jacek Leociak, historyk i literaturoznawca związany z IBL PAN oraz Centrum Badań Nad Zagładą Żydów przy IFiS PAN przeciwstawia się dwom tendencjom obecnym w dyskursie na temat Holocaustu, dwóm fundamentalnym sposobom organizowania refleksji o Zagładzie: toposowi niewyrażalności oraz toposowi wyjątkowości. Przeciwstawia im kategorię doświadczenia granicznego.

W każdym ocalałym z Zagłady tekście pojawia się fraza: tego nie da się opisać, nie sposób o tym opowiedzieć? Nie jest to jednak świadectwo niewyrażalności - przekonuje Leociak - lecz jeden z najstarszych toposów literackich, topos niewyrażalności. Nie narodził się on w czasach Holokaustu, ale jest od czasów starożytnych sposobem wyrażenia doświadczenia granicznego.

Według Leociaka doświadczenie Holokaustu da się wyrazić, o czym świadczą niezliczone teksty. Stawia on sobie zatem za zadanie analizę różnych postaci tego wyrażenia. Czym innym jest niewyrażalność Zagłady, a czym innym niemożność jej zrozumienia - przekonuje. „Niewyrażalność Zagłady - mówi - można przezwyciężać, podejmując trud i ryzyko rozumienia - to dla mnie dwa ważne pojęcia. Trud, bo to jest praca, i ryzyko, bo ono zakłada porażkę - że można się mylić albo nie dociec. Tu się zbliżamy do graniczności - dla tego, kto jest świadkiem doświadczenia granicznego, ono jest graniczne zarówno w podstawowym znaczeniu, jako zawieszenie między życiem a śmiercią, jak i w tym sensie, że jest radykalnie nowe, i ten, kto go doświadcza, sam nie wie jeszcze, co się dzieje.”

Podobnie jest z obecnym w dyskursie na temat Zagłady toposem wyjątkowości. „Im dłużej się tym zajmuję - mówi Leociak - a trwa to już ponad dwadzieścia lat, tym bardziej jestem przeświadczony, że nie można myśleć o Holocauście bez myślenia o ludobójstwie w ogóle, o całym spektrum zła, które człowiek wyrządza człowiekowi. Holocaust nie sytuuje się poza historią, gdybyśmy chcieli go tak pojmować, nie moglibyśmy go badać.” I tu również pomaga kategoria doświadczenia granicznego. Leociak sięga do takich doświadczeń z różnych okresów i kontekstów historycznych i bada jego rozmaite współczesne reprezentacje.

Podstawą metodologiczną działań interpretacyjnych zmierzających do przezwyciężenia niewyrażalności i wyjątkowości Zagłady jest idea spotkania, które Leociak określa jako „spotkanie ponad popiołami”. W tekstach, relacjach, zapisach o Zagładzie świadkowie wołają o wysłuchanie, piszą, aby świat się dowiedział. Próba przezwyciężenia niewyrażalności Zagłady polega właśnie na wyjściu ku temu świadectwu. „Musimy - mówi Leociak - odpowiedzieć na ten apel, podejmując trud rozumienia. A ponieważ rozumienie ma strukturę dialogową, nawiązuje się rozmowa. Sens rodzi się w spotkaniu.”

Ta idea wymaga określonego podejścia do źródeł, do świadectw Zagłady. Nie są one traktowane przez badacza w tradycyjny, pozytywistyczny sposób, jako nośniki prawdy historycznej. Ich badanie nie służy temu - deklaruje Leociak - by dotrzeć do wydarzeń, do obiektywnego obrazu przeszłości, ale temu by dotrzeć do doświadczeń, do tego, w jaki sposób rzeczywistość, w tym przypadku Zagłady, została przyswojona i przetworzona, w jakiej formie, w jakiej poetyce i w jakim języku została zapisana. Każde świadectwo jest wyzwaniem interpretacyjnym a interpretacja w tym podejściu jest - jak mówi Leociak - obszarem walki o sens. Badacz nie jest bezstronnym obserwatorem, ale czynnym uczestnikiem angażującym w proces interpretacji swój bagaż egzystencjalny.

Jacek Leociak jest historykiem i literaturoznawcą, kierownikiem Zakładu Badań Nad Literaturą Holokaustu IBL PAN. Od 2003 jest członkiem Centrum Badań Nad Zagładą Żydów przy IFiS PAN, a od 2005 członkiem redakcji rocznika „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” wydawanego przez Centrum. Wraz z Barbarą Engelking jest autorem wydanej w 2001 roku i obsypanej licznymi nagrodami książki: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Na temat jej angielskiego przekładu, który ukazał się w 2009 nakładem Yale University Press, pisaliśmy niedawno w naszym serwisie. Współpracuje z powstającym Muzeum Historii Żydów Polskich, gdzie wraz z Barbarą Engelking przygotowuje Galerię Holocaustu.

Wywiad z Jackiem Leociakiem, a także recenzje jego książek: Ratowanie, opowieści Polaków i Żydów, Kraków, Wydawnictwo Literackie 2010, oraz Doświadczenia graniczne, studia o dwudziestowiecznych formach reprezentacji, Warszawa, Instytut Badań Literackich PAN, 2009, można przeczytać we wrześniowym numerze miesięcznika „Nowe Książki”: Spotkanie ponad popiołami, z Jackiem Leociakiem rozmawia Agnieszka Papieska, „Nowe Książki”, 9/2010, s. 4-8.

(pm)

Tagi:
Czy wiesz, że...
Ośrodek KARTA przygotował nowatorski portal internetowy www.XXwiek.pl. Prezentuje on zebrane przez Ośrodek świadectwa historii na osi czasu, co daje możliwość dotarcia do relacji świadków oraz dokumentów, jak również materiału ikonograficznego przyporządkowanego ...