Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Artykuły

Biblioteki cyfrowe w Polsce

Udostępnij na Facebooku

Autor: Paweł Mielczarek

Według raportu przygotowanego przez Departament Mecenatu Państwa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat bibliotek cyfrowych i książek elektronicznych w Polsce działa obecnie ponad 50 bibliotek cyfrowych, w ramach których w lutym 2010 roku było dostępnych ok. 360 000 obiektów, wśród nich: książki, czasopisma, grafika, fotografie, rysunki, dokumenty życia społecznego (ulotki, odezwy, plakaty, afisze, jednodniówki), stare druki, rękopisy oraz druki muzyczne. Prezentujemy krótkie omówienie problematyki związanej z polskimi bibliotekami cyfrowymi oraz opis i linki do najważniejszych i najciekawszych polskich projektów digitalizacyjnych.

Wprowadzenie

W marcu 2010 ukazał się raport przygotowany przez Departament Mecenatu Państwa Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na temat bibliotek cyfrowych i książek elektronicznych w Polsce. Według niego w Polsce działa ponad 50 bibliotek cyfrowych, w ramach których w lutym 2010 roku było dostępnych ok. 360 000 obiektów, wśród nich: książki, czasopisma, grafika, fotografie, rysunki, dokumenty życia społecznego (ulotki, odezwy, plakaty, afisze, jednodniówki), stare druki, rękopisy oraz druki muzyczne.

Prezentujemy krótkie omówienie problematyki związanej z polskimi bibliotekami cyfrowymi oraz opis i linki do najważniejszych i najciekawszych polskich projektów digitalizacyjnych. Rozmaite obiekty znajdujące się w bibliotekach cyfrowych, będące wartościowymi źródłami historycznymi, takie jak fotografie, pocztówki, ulotki, prasa codzienna czy dokumenty mogą stanowić inspirację i znaczącą pomoc w pracy nauczycieli historii w szkołach i ośrodkach nauczania. Praca z dostępnymi za pomocą bibliotek cyfrowych zbiorami może zarówno uatrakcyjniać i wzbogacać lekcje historii, jak również stanowić sposób zapoznawania uczniów z technikami wyszukiwania i organizowania informacji coraz bardziej niezbędnymi we współczesnym świecie oraz koniecznymi na dalszych etapach edukacji.

Digitalizację swych zbiorów prowadzą biblioteki, muzea, archiwa, instytuty naukowe, ośrodki kultury, a także organizacje pozarządowe, np. Ośrodek KARTA. Projekty digitalizacyjne są realizowane samodzielnie lub w ramach większych konsorcjów, np. Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa jest rezultatem współpracy bibliotek należących do Poznańskiej Fundacji Bibliotek Naukowych, a w tworzeniu Śląskiej Biblioteki Cyfrowej uczestniczy ponad 40 bibliotek z Górnego Śląska i Śląska Opolskiego. W maju 2008 roku powstało konsorcjum „Polskie Biblioteki Cyfrowe”, którego celem jest współpraca i koordynacja prac przy tworzeniu zasobów cyfrowych. Uruchomiony został również serwis Federacja Bibliotek Cyfrowych utrzymywany przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe, który jest narzędziem wyszukiwawczym dającym możliwość wyszukiwania rozproszonego dokumentów cyfrowych dostępnych w ponad 40 polskich bibliotekach cyfrowych. Od grudnia 2009 zasoby dostępne za pośrednictwem FBC są również dostępne w serwisie Europeana, o którym pisaliśmy już w naszym serwisie w marcu 2009 roku.

Digitalizacja zbiorów bibliotek, archiwów i muzeów ma po pierwsze służyć ułatwieniu dostępu do nich milionom użytkowników Internetu, a przez to stymulować rozwój społeczeństwa informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy. Po drugie zaś, szczególnie w przypadku cennych zbiorów dziedzictwa narodowego, zwłaszcza materiałów audiowizualnych, czy dokumentów i druków na tzw. kwaśnym papierze, które ulegają szybkiej degradacji, ma służyć ich ochronie i umożliwić przechowanie dla następnych pokoleń.

Doniosłość i znaczenie digitalizacji dziedzictwa kulturowego znajduje odbicie w dokumentach i programach europejskich oraz międzynarodowych, takich jak komunikat Komisji Europejskiej z 30 września 2005 zatytułowany i2010 Biblioteki cyfrowe, rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 27 września 2007 r. w sprawie i2010: europejska biblioteka cyfrowa, Konkluzje Rady Unii Europejskiej w sprawie digitalizacji i udostępniania w Internecie dorobku kulturowego oraz w sprawie ochrony zasobów cyfrowych, przyjęta przez Państwa Członkowskie UNESCO w 2003 roku Karta o zachowaniu dziedzictwa cyfrowego. Na gruncie polskim warto wymienić przyjętą przez Rząd w grudniu 2008 roku Strategię rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do 2013 roku oraz Program digitalizacji dóbr kultury oraz gromadzenia, przechowywania i udostępniania obiektów cyfrowych w Polsce 2009-2020.

Problemy digitalizacji

Digitalizacja zbiorów dziedzictwa kulturowego napotyka rozmaite problemy:

1. Rozproszenie inicjatyw oraz brak koordynacji działań. Jak stwierdza Program digitalizacji dóbr kultury: „większość instytucji kultury nie jest w stanie finansować wyposażenia pracowni digitalizacyjnych oraz procesu digitalizacji z własnego budżetu, dlatego też z koniecznośći prace te są finansowane doraźnie, z funduszy strukturalnych, dotacji celowych czy projektów międzynarodowych, co nie zapewnia pracom digitalizacyjnym ciągłości i trwałości projektów.”

2. Różnorodność stosowanych narzędzi, formatów opisu oraz metadanych. Polskie biblioteki cyfrowe stosują przeważnie wyspecjalizowane narzędzie do tworzenia kolekcji cyfrowych dLibra oraz format Dublin Core. Jednak jak pokazują badania, występuje znaczna dowolność w stosowaniu tego formatu i dostosowywaniu go do potrzeb poszczególnych bibliotek wynikająca zarówno ze specyfiki poszczególnych kolekcji jak i braku odpowiednich norm, systemu dobrych praktyk i koordynacji na szczeblu krajowym. Podobnie rzecz się ma z tzw. opracowaniem rzeczowym czyli tematycznym zbiorów. W poszczególnych projektach używane są rozmaite systemy, począwszy od używanych w Polsce w tradycyjnych katalogach bibliotecznych języków haseł przedmiotowych KABA, czy JHP BN, po rozmaite systemy słów kluczowych, często tworzonych bezpośrednio w oparciu o język naturalny, czy systemu tagów, a także rozmaite modyfikacje tych systemów. Ta dowolność powoduje czasami znaczny chaos w indeksach oraz narzędziach wyszukiwawczych bibliotek cyfrowych. Na problematykę tę zwracano wielokrotnie uwagę, ostatnio podczas konferencji „Cyfrowość Bibliotek i Archiwów”, która odbyła się w listopadzie 2009 w Bibliotece Narodowej.

3. Trudność oceny wielkości zasobów cyfrowych. Jak podkreśla raport MKiDN realne oszacowanie skali prac digitalizacyjnych znacznie utrudnia fakt, że poszczególne ośrodki, które je realizują posługują się niejednoznaczną terminologią: jedne mówią o ilości wykonanych i udostępnionych skanów (rozumianych jako jeden plik, zawierający jedną stronę książki, czasopisma, czy pojedynczą fotografię), a inne używają terminu obiektu bibliotecznego, który może zawierać od jednego do kilkuset „skanów”. Wprawdzie widać wyraźny postęp w procesie digitalizacji, to jednak zbiory cyfrowe wciąż stanowią niewielki, nie przekraczający 1% odsetek zbiorów bibliotecznych.

4. Problemy techniczne związane z tzw. bezstratnym odwzorowywaniem materiałów podlegających digitalizacji. Wprawdzie obecnie technika cyfrowa jest bardzo zaawansowana, a coraz dokładniejsze skanery i aparaty cyfrowe pozwalają uzyskać doskonałą jakość digitalizowanych materiałów, to jednak zwłaszcza w przypadku obiektów poddanych digitalizacji we wcześniejszych latach, ich jakość może pozostawiać wiele do życzenia. Przykładem jest tutaj Polska Biblioteka Internetowa, której celem było wyrównanie szans dostępu do wiedzy osobom mieszkającym w małych miastach i wsiach oddalonych od ośrodków akademickich i kulturalnych. Nadzór nad nią przejęła w 2008 Biblioteka Narodowa i stanęła przed trudnym zadaniem dostosowania zasobów PBI do norm europejskich, jako że większość dokumentów cyfrowych w zasobie nie spełniała norm jakościowych i standardów dla obiektów cyfrowych, ze względu na niską rozdzielczość plików, brak lub niekompletność metadanych, czy brak kontroli w procesie skanowania (np. braki stron).

5. Problemy i ograniczenia wynikające z prawa autorskiego. Z jednej strony projekty digitalizacyjne mają na celu zapewnienie swobodnego dostępu do cyfrowego dziedzictwa kulturowego i wiedzy jak najszerszym kręgom odbiorców, z drugiej zaś winny respektować prawa własności intelektualnej (prawa właścicieli praw majątkowych do utworu poddanego digitalizacji, prawa i licencje udzielone instytucjom i użytkownikom na udostępnianie materiałów zdigitalizowanych).

Wolny dostęp

Z uwagi na ograniczenia wynikające z prawa autorskiego w zasięgu projektów digitalizacyjnych znajdują się głównie obiekty (dokumenty oficjalne, dawna prasa, książki i inne obiekty), które już nie są, albo nigdy nie były objęte ochroną prawnoautorską, takie do których prawa autorskie już wygasły. Nie obejmują one zatem bieżącego piśmiennictwa naukowego, które ma szczególne znaczenie dla rozwoju wiedzy i badań naukowych, a które jest objęte złożoną ochroną prawnoautorską.

Pogodzenie powszechnej dostępności oraz dbałości o respektowanie prawa jest więc przedmiotem troski i wyzwaniem dla organizacji międzynarodowych, państw oraz instytucji zajmujących się digitalizacją, które poszukują sposobów satysfakcjonującego dla wszystkich stron rozwiązania tego dylematu. Spowodowało również powstanie na całym świecie ruchów propagujących wolny dostęp do zasobów cyfrowych (Open Access). Na gruncie polskim warto wspomnieć o serwisie „Otwarta nauka” prowadzonym przez Interdyscyplinarne Centrum Modelowania na Uniwersytecie Warszawskim (ICM UW), które działa na rzecz budowy infrastruktury otwartej nauki oraz realizuje projekty dotyczące pozyskiwania treści naukowych oraz propagowania narzędzi prawnych służących otwartości w nauce.

 Prowadzone są rozmaite starania aby w kolekcjach i bibliotekach cyfrowych udostępniać na zasadach swobodnego dostępu także dzieła i obiekty objęte ochroną prawnoautorską. W pierwszej kolejności chodzi o tzw. „dzieła osierocone”, tj. takie do których trudno ustalić kto jest posiadaczem praw autorskich, oraz „dzieła niedostępne w handlu”, ale także bieżące piśmiennictwo naukowe.

Rezultatem tych działań są to biblioteki cyfrowe, które udostępniają również dokumenty chronione prawem autorskim, czyniąc to na podstawie nowatorskich sposobów pozyskiwania treści cyfrowych do publikacji, takich jak licencje typu Creative Commons lub licencje niewyłączne na publikacje cyfrowe. Licencja Creative Commons zastępuje zasadę „wszelkie prawa zastrzeżone” zasadą „pewne prawa zastrzeżone”, pozwala ona twórcom utworów zachować własne prawa i jednocześnie dzielić się swoją twórczością z innymi w środowisku cyfrowym.

Do najciekawszych przedsięwzięć tego typu w Polsce należy projekt „Otwórz książkę”. Jest to prowadzona przez Interdyscyplinarne Centrum Modelowania na Uniwersytecie Warszawskim (ICM UW) inicjatywa udostępniania na wolnych licencjach publikacji naukowych, które nie są już dostępne na rynku w wersji drukowanej, ale wciąż posiadają dużą wartość naukową i edukacyjną. Z różnych powodów (ograniczony nakład, mniej lub bardziej odległa data publikacji, brak zainteresowania wznowieniem ze strony wydawcy) książki te nie inspirują już studentów, badaczy i wszystkich zainteresowanych wiedzą historyczną w takim stopniu, w jakim powinny i w jakim na to zasługują. Dzięki umieszczeniu ich w bibliotece wirtualnej będą mogły na nowo trafić do obiegu intelektualnego, staną się dostępne w miejscach oddalonych od ośrodków i bibliotek akademickich. Wśród znajduje się obecnie kilka ciekawych publikacji z zakresu historii, np. Zofia Zielińska, Walka “Familii” o reformę Rzeczypospolitej 1743-1752, Warszawa 1981 ; Jolanta Choińska-Mika, Sejmiki mazowieckie w dobie Wazów, Warszawa 1998 ; Michał Kopczyński, Wielka transformacja, Warszawa 2006 ; Tadeusz Cegielski, Ordo ex chao : wolnomularstwo i światopoglądowe kryzysy XVII i XVIII wieku, Warszawa 1994.

Akcja „Otwórz książkę” realizowana jest w ramach projektów Biblioteka Wirtualna Nauki oraz Creative Commons Polska. Honorowy patronat nad projektem objęła Polska Akademia Nauk, a partnerami instytucjonalnymi projektu są Biblioteka Narodowa (odpowiedzialna za digitalizację książek) oraz Muzeum Historii Polski.

Innym pomysłem na udostępnianie naukowcom, badaczom i studentom publikacji naukowych jest Cyfrowa Wypożyczalnia Publikacji Naukowych Academica. Jest to projekt polegający na utworzeniu bazy danych cyfrowych książek i czasopism naukowych oraz ich udostępnieniu dzięki wdrożeniu specjalnego systemu wypożyczeń międzybibliotecznych plików elektronicznych.

Start projektu ogłosili na konferencji prasowej w listopadzie 2009 roku Dyrektor Biblioteki Narodowej dr Tomasz Makowski, Wiceprezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej prof. Włodzimierz Bolecki oraz prof. Krzysztof Malinowski z Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej. Projekt sfinansowany zostanie przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, zaś realizowany przez Bibliotekę Narodową oraz NASK w latach 2010 - 2013. Jego przewidywany koszt to blisko 34 mln złotych.

W pierwszej kolejności zbiory udostępni Biblioteka Narodowa, która gromadzi wszystkie ukazujące się w Polsce tytuły publikacji naukowych. W latach 2010-2013 ze zbiorów BN zostanie wyselekcjonowanych oraz poddanych digitalizacji 170 tysięcy książek i czasopism z wszystkich dziedzin nauki. Zbudowany w ramach projektu zbiór publikacji będzie systematycznie powiększany. Wyboru dokonają eksperci rekomendowani przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej. Dostęp do cyfrowych wersji publikacji naukowych uzyskają czytelnicy ponad pięciuset polskich bibliotek naukowych, w tym także bibliotek uczelni prywatnych. System informatyczny projektu będzie wykonany przez NASK w ścisłej współpracy z Biblioteką Narodową.

Jednym z założeń tego systemu jest ochrona zasobu przed nieuprawnionym dostępem do cyfrowego zbioru publikacji. Udostępnianie publikacji naukowych będzie się odbywało zgodnie z przepisami prawa autorskiego, a same dzieła będą podlegały ograniczeniom kopiowania lub drukowania ich fragmentów.

„Wolne Podręczniki”, serwis zawierający książki pisane przez nauczycielki i nauczycieli, tworzony przez społeczność pracującą wspólnie na witrynie wiki i umożliwiający wielu autorom jednocześnie wspólne pisanie, komentowanie i poprawianie kolejnych modułów podręcznika ; „Wolne Lektury”, serwis udostępniający w swoich zbiorach lektury szkolne, które są zalecane do użytku przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i które trafiły już do domeny publicznej oraz serwis „Czytamy Słuchając” w którym dostępne są audiobooki lektur szkolnych nagrane z udziałem wiodących aktorów młodego pokolenia, to projekty realizowane przez Fundację Nowoczesna Polska.

Biblioteki cyfrowe w Polsce

Obecnie funkcjonuje w Polsce ponad 50 bibliotek cyfrowych. Znaczna część może być przeszukiwana za pomocą serwisu Federacja Bibliotek Cyfrowych. Dokładna i sukcesywnie aktualizowana lista bibliotek cyfrowych i projektów digitalizacyjnych jest również prowadzona przez serwis internetowy dla bibliotekarzy EBIB.

Wśród bibliotek cyfrowych szczególnie warto wymienić projekty:

Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona - projekt realizowany przez Bibliotekę Narodową. W zbiorach można oglądać takie dzieła jak Psałterz floriański, Kazania świętokrzyskie, czy Cosmographię Ptolomeusza. Obiekty można także przeglądać według kolekcji tematycznych poświęconych np. Fryderykowi Chopinowi, Adamowi Mickiewiczowi, Kresom, czy kampanii wrzesniowej 1939.

Pamięć Świata - archiwalia i dokumenty znajdujące się w archiwach i bibliotekach polskich proponowane na listę światową przez Polski Komitet Programu.

Skarby Dziedzictwa Narodowego - najcenniejsze dokumenty i materiały pochodzące ze zbiorów polskich archiwów państwowych, bibliotek i muzeów prezentowane na stronie serwisu Polska.pl - poświęconej wszechstronnej prezentacji Polski.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich - monumentalny słownik encyklopedyczny wydany w latach 1880–1902 w Warszawie rejestrował nazwy geograficzne z obszaru Rzeczpospolitej Obojga Narodów oraz niektórych terenów ościennych (np. Śląska); stanowi do dziś cenne źródło wiadomości geograficznych, historycznych, gospodarczych, demograficznych i biograficznych z obszaru I Rzeczpospolitej.

Ośrodek KARTA również realizuje projekty internetowe, w ramach których digitalizowane i publikowane są dokumenty gromadzone i przechowywane w archiwach Ośrodka. 1. grudnia 2009 została uruchomiona Biblioteka Cyfrowa Ośrodka KARTA, która rozpoczęła funkcjonowanie od udostępnienia dwóch dużych zbiorów: kolekcji imiennej Jacka Kuronia oraz zespołu „Solidarność” - Narodziny Ruchu. Także 1. grudnia 2010 wystartował portal XX wiek.pl, którego celem jest przedstawienie historii Polski XX wieku za pomocą świadectw historycznych: relacji świadków, dokumentów, fotografii oraz nagrań audio i wideo, które przyporządkowane są poszczególnym dniom zeszłego stulecia. Ośrodek bierze też udział w tworzeniu projektu Cyfrowe Archiwa Tradycji Lokalnej, w ramach którego digitalizowane będą materiały archiwalne i świadectwa zebrane w bibliotekach gminnych.

(pm)

 

Czy wiesz, że...
Konkurs „Historia Bliska” miał 17 edycji? Gdy go ogłaszaliśmy w 1996 roku, metoda badawczego konkursu – samodzielnego zbierania źródeł (w tym nagrywania relacji świadków historii) przez młodzież, a także przedstawiania efektów pracy w dowolnej ...