Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Artykuły

„Historia a prawa człowieka. Podręcznik” – recenzja

Udostępnij na Facebooku

Autor: Martyna Majewska

Publikacja składa się: z wprowadzenia do zagadnień praw człowieka (genezy pojęcia, historii oraz prezentacji podstawowych instytucji działających na rzecz ochrony i edukacji o prawach człowieka), przewodnika metodologicznego prezentującego zasady i mechanizmy pracy z grupą w ramach edukacji nieformalnej, a także pięciu scenariuszy zajęć poświęconych wybranym prawom i wolnościom. Publikację zamyka omówienie źródeł ikonograficznych.

Publikacja „Historia a prawa człowieka. Podręcznik” jest jednym z efektów projektu „Biblioteka miejscem edukacji o prawach człowieka: podręcznik dla edukatorów oraz szkolenia” realizowanego w ramach programu  „Nauczanie praw człowieka” Ośrodka KARTA. 

Wydawnictwo – zapewne tylko i wyłącznie ze względu na ograniczenia edytorskie - odnosi się do wybranych zagadnień; zakładam, że klucz, jakim kierował się zespół redakcyjny przy doborze poszczególnych praw i wolności zaprezentowanych w scenariuszach jest analogią do przełomowych doświadczeń Polski i Polaków żyjących XX wieku.

Esej wprowadzający w problematykę praw człowieka, jest zwartym kompendium. Może jednak pozostawić u czytelnika uczucie niedosytu, zwłaszcza w części poświęconej okresowi II wojnie światowej. Autor nie wspomniał w ogóle o innych grupach ofiar nazistowskiego aparatu władzy: osobach niepełnosprawnych, „aspołecznych”, członkach społeczności romskiej czy też osobach homoseksualnych.

A przecież grupy te, obok członków społeczności żydowskiej, były stygmatyzowane i systematycznie eliminowane ze społeczności niemieckiej. Krótkie zaznaczenie istnienia tych grup i prowadzonej wobec nich polityki nazistowskiej mogłyby stanowić ciekawy punkt wyjścia do proponowanych w poszczególnych scenariuszach aktywności i tematów dyskusji (także z odniesieniem do aktualnych wydarzeń).

Rys historyczny poświęcony prawom człowieka w Polsce od 1918 roku do chwili obecnej również został potraktowany dość skrótowo. Autor skupił się tu na kwestiach dotyczących praw politycznych (oczywiście jest to zrozumiałe, jeżeli analizuje się historię Polski po 1945 roku), pomija jednak zupełnie kwestie odnoszące się np. do praw mniejszości narodowych i etnicznych. Tym bardziej, że tej tematyce poświęcony jest cały scenariusz nr III.2.

Mocnym elementem wydawnictwa jest tekst poświęcony metodyce prowadzenia zajęć. Zwięzły, rzeczowy, w sposób wyczerpujący traktuje tą złożoną kwestię. Dla osób rozpoczynających pracę w charakterze edukatora/trenera - edukatorki/trenerki będzie przydatnym kompendium wiedzy, zaś dla dojrzałych trenerów/edukatorów – edukatorem/trenerek stanowić będzie punkt wyjścia do refleksji nad warsztatem i metodami pracy z grupą. Pozwoli również na przeprowadzenie rzetelnej samooceny niezbędnej do doskonalenia warsztatu. 

Godnym pochwały jest podkreślenie naturalnych mechanizmów pojawiających się w grupie i wskazanie na metody przydane np. w procesie zarządzania konfliktem w grupie. Jest to bardzo istotne z punktu widzenia osób rozpoczynających swoją pracę w charakterze edukatora/trenera - edukatorki/trenerki pracującego/ pracującej na mogącym wywoływać kontrowersje i emocje materiale. 

Jest to jedyny materiał w tej publikacji, który został zredagowany z uwzględnieniem języka równościowego (włączającego). 

Scenariusze zajęć mają różnych adresatów – niektóre z nich adresowane są do osób dorosłych, inne zaś do nastolatków, co daje prowadzącym możliwość wyboru scenariusza adekwatnego do grupy odbiorców. 

Walorem każdego ze scenariuszy jest dobór zróżnicowanych materiałów do pracy w grupach: tekstów, fragmentów wspomnień czy wybranych przepisów z ówczesnych lub aktualnych aktów prawnych. Wrażenie robią zdjęcia – jakże odmienne od tych - najczęściej wybieranych w publikacjach poświęconych historii.

Warto jednak uważniej opisywać zdjęcia – np. na stronie nr 151 w książce (w pliku PDF str. 159) opublikowane jest zdjęcie z getta warszawskiego. Niestety na tym zdjęciu bardzo trudno jest znaleźć postać ortodoksyjnego Żyda na tym zdjęciu (wg opisu ubranego w: „kapotę i czapkę”; powinno być w chałat – chalit i sztrajmel, jeżeli taka osoba by się na zdjęciu znajdowała). 

Dwa z pięciu scenariuszy adresowane są do młodzieży gimnazjalnej (wiek 13-16 lat). Warto zastanowić się nad tym czy można je zastosować w pracy z młodzieżą w czasie zajęć lekcyjnych. Czy młodzież będzie dysponować informacjami z zakresu historii, które pozwolą na zrozumienie celów zajęć oraz aktywne w nich uczestnictwo?

Pierwszy ze scenariusz zatytułowany „Relacje mniejszość – większość” dotyczy stosunków pomiędzy przedstawicielami społeczności większościowych z przedstawicielami mniejszości. Tytuł scenariusza jest odwołaniem się do treści nauczania zawartych w podstawie programowej przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla szkół gimnazjalnych.

Świetnym punktem wyjścia jest wprowadzenie uczennic/ uczniów w schemat uproszczonego ćwiczenia Jane Elliot pozwalającego na doświadczenie sytuacji arbitralnego wykluczenia, natomiast trochę niedosytu pozostawiają materiały do pracy w grupach. 

Scenariusz mówi o mniejszościach tymczasem materiały są poświęcone głównie mniejszości żydowskiej oraz mniejszości romskiej. Pominięto kwestie wiążące się z innymi mniejszościami np. Ukraińcami, Łemkami czy Białorusinami, którym w okresie II RP systematycznie ograniczano swobody obywatelskie oraz możliwość nauki w języku ojczystym.

Brak też informacji o Akcji Wisła czy też o wysiedleniach Niemców, reglamentacji życia społeczno-politycznego mniejszości i ograniczania możliwości prowadzenia praktyk religijnych. Zróżnicowanie informacji mogłoby pomóc uzmysłowić uczestniczkom/uczestnikom mechanizmy wpływu na grupy mniejszościowe zmierzające do ich całkowitej asymilacji lub doprowadzenia do opuszczenia miejsc zamieszkania. 

Warto zastanowić się nad przeredagowaniem scenariusza, ponieważ młodzież gimnazjalna kończy swoją edukację historyczną na tematach wiążących się z zakończeniem I wojny światowej, toteż rozmawiając o mniejszościach w kontekście okresu II RP czy PRL, warto wskazać na dość powszechne w ówczesnej Europie tendencje nacjonalistyczne oraz kształtowanie się świadomości narodowej również w grupach mniejszościowych.  

Drugim scenariuszem, którego odbiorcami jest  młodzież gimnazjalna jest „Wolność słowa”. Również i w tym przypadku autorzy zdecydowali się na nadanie scenariuszowi tytułu odwołującego się wprost do podstawy programowej WOS dla gimnazjum. Podobnie, jak w poprzednim scenariuszu, dość skromnie dobrano materiały źródłowe odnoszące się do historii. I w tym scenariuszu możemy obserwować lukę pomiędzy wiedzą zakresu praw człowieka i przykładami współczesnymi, a odwołaniami do historii. 

Uczniom/uczennicom  gimnazjum będzie dość trudno znaleźć, bez wcześniejszego wprowadzenia, uzasadnienie dla decyzji Piłsudskiego dotyczącej zawieszenia „Kuriera Porannego”, ponieważ o wojnie polsko – bolszewickiej będą się uczyć dopiero w szkole ponadgimnazjalnej. Również wydarzenia z historii współczesnej mogą się wydać dla uczestniczek/uczestników niezrozumiałe, tym bardziej, ze należą oni/ one do roczników, które  przyszły na świat po 1989 roku. 

Niestety żaden ze scenariuszy nie został zredagowany z uwzględnieniem języka równościowego (włączającego), co może trochę dziwić w kontekście tematyki i założenia dotyczącego kształtowania postaw, w tym również postaw trenerów/trenerek.

Niezaprzeczalną wartością publikacji jest udostępnienie jej na Licencji CC w otwartych zasobach, co daje możliwość szerokiego dostępu wszystkim zainteresowanym. Szkoda tylko, że wyłączone spod tej zasady zostały materiały wizualne. 

Na koniec warto dodać, że wersja publikacji w pdf jest bardziej przyjazna w przygotowaniu materiałów do zajęć – klejona książka może nie wytrzymać przygotowywania kopii materiałów na zajęcia. Warto również zastanowić się nad zmianą sposobu łamania tekstu i układu materiałów pomocniczych do ćwiczeń w poszczególnych scenariuszach na taki, który ułatwi przygotowywanie kopii. Plusem jest zastosowanie w składzie i łamaniu czcionki bezszeryfowej nie sprawiającej problemów osobom z zaburzeniem uwagi lub słabszym wzrokiem.

Publikacja „Historia a prawa człowieka. Podręcznik” może stanowić ciekawą pozycję dla osób prowadzących zajęcia z dorosłymi. Może być też punktem wyjścia do tworzenia nowych, własnych materiałów edukacyjnych.

Martyna Majewska – prawniczka, nauczycielka, mediatorka sądowa. Absolwentka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego. Ukończyła XV edycję Szkoły Praw Człowieka Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka oraz Centrum Prawa Amerykańskiego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Stypendystka Jewish Foundation for the Righteous oraz Center for Civic Education USA. W latach 2005-2006 doradca w Gabinecie Politycznym Ministra Spraw Zagranicznych w zespole do spraw współpracy z International Task Force. Współpracowała także z Centralnym Ośrodkiem Doskonalenia Nauczycieli, OSCE /ODIHR. Trenerka i autorka publikacji oraz scenariuszy zajeć. Współtwórczyni trzyletniego projektu pt. Prawa człowieka zaczynają się od praw dziecka, prowadzonego przez Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu.

Czy wiesz, że...
Dom Spotkań z Historią w Warszawie (ul. Karowa 20) realizuje ciekawy program edukacyjny? Szkoły z całej Polski mogą zgłaszać się, by odbywać specjalne lekcje w przestrzeni zorganizowanych tu wystaw i z wykorzystaniem zasobów i sprzetu multimedialnego. Mogą także prezentować ...