Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Artykuły

Model pamięci – model myślenia

Udostępnij na Facebooku

W 2009 r. grupa studentów z uniwersytetu w Jenie (Niemcy), którzy uczestniczyli w seminarium „Obrazy Gułagu” udała się na wyjazd roboczy do Moskwy i Permu, aby odwiedzić organizacje, które zajmują się problemami pamięci o totalitarnej przeszłości Rosji. Na podstawie wrażeń z tego wyjazdu, doświadczeń w zapoznawaniu się z historią represji w Rosji, stworzono stronę internetową www.gedenkmuster.uni-jena.de, o której informacje podaje portal www.urokiistorii.ru. Seminarium „Obrazy Gułagu” zostało zorganizowane przez Katedrę Historii Europy Wschodniej na Uniwersytecie w Jenie i muzeum w Buchenwaldzie.
Artykuł pochodzi z partnerskiej strony: www.urokiistorii.ru.

Seminarium to było poświęcone pamięci o przestępstwach reżimu sowieckiego we współczesnej Rosji – o przemocy fizycznej i psychicznej, represjach i rządach samowoli na terenach (a także poza) łagrów i przedstawia rosyjskie instytuty historyczno-polityczne, które opracowują modele kultywowania przeszłości.

Model pamięci – model myślenia

W języku niemieckim wyrażenie „model myślenia” – „Denkmuster” wpisuje się w słowo „model pamięci” – „Gedenkmuster”. Zestawiając oba te podobne słowa uczestnicy seminarium podkreślają, że w zakres ich zadań wchodziło zgłębianie krytyczne i badawcze roli instytucji rosyjskich (takich jak moskiewski Memoriał, ośrodek im. A. Sacharowa, muzeum Gułagu, a także miejsc, w których rozgrywały się wydarzenia historyczne: Cmentarz Doński, poligon strzelecki w Butowie, Muzeum Perm-36) w kształtowaniu obrazu przeszłości, modeli wspomnień o ofiarach, w uświadamianiu sobie przestępstw reżimu.

Perm-36 jako przykład alternatywnego modelu pamięci

Memoriał Perm-36, na którego terenie do 1987 r. istniał obóz karny, łączy w sobie dwie możliwości: to autentyczne miejsce pamięci i instytut, który prowadzi pracę historyczną i krytyczną. W tym miejscu zostało przedstawione spektrum możliwości i przeszkód  (społecznych, państwowych i innych), z którymi obecnie stykają się i na które powinny reagować współczesne organizacje rosyjskie, zajmujące się pracą historyczno-oświatową i edukacyjną.

Budynek administracyjny przy wejściu do muzeum Perm-36 jeszcze do niedawna był zabudowaniem służbowym sąsiedniego budynku kliniki psychiatrycznej. Nawet dzisiaj ogrzewaniem byłego obozu i terenu przynależnego zajmuje się najbliższa wieś Kuczino. W takich szczegółach można zaobserwować typowe dla tego miejsca splatanie się przeszłości i teraźniejszości: wszystko, co związane jest z przeszłością podlega niebezpiecznej „całkowitej” rekonstrukcji i dlatego (nadal) jest konserwowane.

Portal www.gedenkmuster.uni-jena.de przedstawia rosyjskie instytucje zajmujące się przestępstwami reżimu sowieckiego, jak również miejśca pamięci o represjach. Ma to służyć dwóm celom: społeczeństwo zachodnie usłyszy o prowadzonym w Rosji badaniu przestępstw sowieckich sprzed lat 80., a projekt dzięki temu będzie służył dialogowi międzynarodowemu.

Miejsca i aktorzy pamięci

Badanie przestępstw ustroju sowieckiego we współczesnej Rosji w całej ich różnorodności nie znajduje końca. Wiele świadectw historii konkuruje ze sobą i/lub współistnieje. Aby mimo wszystko uzyskać pogląd na skalę uświadomienia przez społeczeństwo rosyjskie tematu represji, należy zadać pytanie o te miejsca i uczestników współczesnej kultury rosyjskiej, którzy związani są z tą tematyką. Miejsca pamięci (według Pierre’a Nory, lieux de mémoire) łączą w sobie różne doświadczenia historyczne i różne opowieści, a także mogą przedstawiać/symbolizować pewną pamięć zbiorową.

W koncepcji Nory miejsca pamięci niekoniecznie posiadają kontekst geograficzny. Jako uczestników autorzy strony rozumieją ludzi, ale przede wszystkim instytuty i organizacje, których działalność historyczno-kulturalna znana jest szerokiej publiczności w Rosji. Wybrano trzy miejsca pamięci, w których przestępstwa reżimu sowieckiego zaznaczyły się w szczególny sposób oraz trzech uczestników - organizacje, które świadomie zajmują się problemem represji w ZSRR. Zresztą, ukazanie wyraźnej różnicy między „miejscami” i „uczestnikami” nie zawsze jest możliwe.

Portal www.urokiistorii.ru przytacza spis aktorów i miejsc pamięci, które zostały przeanalizowane przez uczestników projektu. Na portalu można znaleźć krótkie streszczenia odzwierciedlające strukturę i logikę myśli badawczej, a także ważne aspekty związane z organizacją każdego z tych miejsc:

1. Perm 36 (Perm-36: historia i historie; Co jest prawdą?; Obóz karny i psychiatria; Wspomnienia spoza drutów; Przeszłość spotyka się z przyszłością; Luki w pamięci; Wywiad z dyrektorem obozu: „Nie ma społeczeństwa obywatelskiego”; Obóz o zaostrzonym rygorze na fotografiach)

2. Butowo (Wprowadzenie: poligon w Butowie kiedyś i obecnie; Cerkiew i państwo ręka w rękę?; Butowo: miejsce przestępstwa bez winnych; Co w Butowie robi car?; Praktyki religijne w Butowie)

3. Klasztor i cmentarz doński (Kompleks klasztorny; Klasztor doński; Anton Iwanowicz Denikin; Aleksander Isajewicz Sołżenicyn; Nowy cmentarz; Krematorium; Cerkwiew i państwo podczas drugiej wojny światowej)

4. Memoriał międzynarodowy (Moskwa) (Pomoc dla ofiar represji i ich rodzin; Akcja „Zwrot imion”; Jeden obiekt muzeum; Działania mówiące same za siebie?; Badanie historii; Tworzenie historii – sprawa państwa?; Siergiej Adamowicz Kowalow; Muzeum Memoriału w Moskwie; Archiwum Memoriału w Moskwie)

5. Muzeum i ośrodek społeczny imienia Andrieja Sacharowa (Andriej Sacharow: życie i praca; Historia narodowa jako poligon badawczy?; Państwowe plany naukowe, społeczne kontrpropozycje; Muzeum ośrodka im. A. Sacharowa; Pamięć w muzeum im. A. Sacharowa; Jelena Bonnier)

6. Państwowe Muzeum Historii Gułagu (Głoszenie prawdy bez względu na środki; Sztuka w Muzeum Gułagu; Badanie przemocy w Muzeum Gułagu; Koń trojański w muzeum: język przestępców nie może służyć martwym; Wirtualna wycieczka po Muzeum Historii Gułagu)

Oprócz opowieści, każde z tych miejsc zostało włączone w ramy kontekstu historyczno-kulturalnego, związanego z badaniem przeszłości we współczesnej Rosji. Biorąc za punkt wyjścia schemat Jorna Rusena (schemat trzech wymiarów w procesie historycznym: politycznej, edukacyjnej i artystycznej części kultury historycznej), uczestnicy projektu znajdują miejsce dla każdej organizacji w tego typu modelu.

Oprócz tego, ukazują charakterystykę ogólną stanu kultury historycznej w Rosji, roli państwa w określeniu obrazu przeszłości (mówi się o komisji przeciw fałszowaniu historii, Muzeum Państwowym Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, muzeum historii współczesnej), alternatywne podejścia do prezentowania historii. Na stronie znaleźć można krótki informator, w którym wyjaśniono podstawowe pojęcia projektu.

Z języka rosyjskiego przełożyła Kamila Laśkiewicz-Krzymińska

(ak)

www.urokiistorii.ru

Czy wiesz, że...
„Karta” powstała jako wydawnictwo nielegalne w Warszawie w styczniu 1982 roku, w pierwszych tygodniach stanu wojennego? Już po kilku miesiącach z jedno-dwukartkowej gazetki przekształciła się w niezależny almanach, prezentujący postawy ludzi szukających wolności w ...