Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Aktualności

CfP: Tożsamość narodowa i transnarodowe powiązania. Europa Środkowo-Wschodnia w „długim” XIX wieku

02.01.2012 | poniedziałek | Udostępnij na Facebooku

Zaproszenie do wzięcia udziału w konferencji (Call for Papers) trzeciego zespołu badawczego Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie w dn. 11-13 października 2012 r. pt. Tożsamość narodowa i transnarodowe powiązania. Europa Środkowo-Wschodnia w „długim” XIX wieku.

Powstanie systemu państw narodowych pod koniec „długiego” wieku dziewiętnastego nie było ani naturalną, ani jedyną możliwą i niekwestionowaną możliwością rozwoju. Był to raczej kierowany przez ludzi proces, którego koniec wcale nie był oczywisty. Celem planowanej konferencji jest przedyskutowanie tych zmian w kontekście zagęszczenia się oraz przyspieszenia komunikacji (w każdym jej aspekcie) i wymiany międzykulturowej, które nastąpiły w dziewiętnastym wieku także w Europie Środkowo-Wschodniej.

Nowoczesne środki transportu i masowego przekazu zwiększyły w równym stopniu mobilność ludzi oraz informacji. Uprzemysłowienie, urbanizacja oraz coraz dalej idące próby regulowania przez państwo coraz szerszego zakres spraw, wywoływały protesty i nierównoległość w rozwoju poszczególnych regionów. Konieczne stało się powstanie nowej warstwy wykształconych osób, będących w stanie owe innowacje współtworzyć i opisywać. Procesy te doprowadziły do rozpowszechnienia się konkurujących ze sobą systemów wiedzy i politycznych ideologii, roszczących sobie w każdym wypadku monopol na uniwersalną prawdę.

Jeden z owych systemów wiedzy został oparty na aksjomacie, że ludzkość dzieli się na narody. Z jednej strony taki narodowy schemat myślenia oferował dogodne ramy do konstrukcji jednostkowych wspólnot politycznych i kulturowych, z drugiej strony jednak zawsze odsyłał na poziom uniwersalny, gdzie oddzielne narody, na które podzielona została ludzkość, miały być z definicji jedynymi pełnoprawnymi aktorami dziejów świata.

Głównym zagadnieniem konferencji nie będą zatem „odizolowane” ruchy narodowe, ale różni aktorzy społeczni, którzy poprzez swoje działania oraz próbę nadawania znaczeń otaczającym ich fenomenom z jednej strony wpływali na rozprzestrzenianie się idei narodowych, z drugiej zaś byli przez nie kształtowani. W centrum zainteresowania będą m.in. wzajemne powiązania i negocjacje pomiędzy władzą państwową i różnymi politycznymi protagonistami, doświadczenie emigracji i uchodźctwa politycznego oraz formy ich przeniesienie na poziom lokalny, regionalny i europejski, czy też pojawienie się międzynarodowych kongresów i organizacji stawiających sobie z jednej strony cele uniwersalne, z drugiej strony jednak obnażających różnice lokalne i nadających im określone polityczne znaczenie.

Aby pozostać w zgodzie z historyczną dynamiką w dalszej kolejności trzeba przeanalizować skutki najważniejszych wydarzeń – zarówno w momencie ich trwania, jak i w dalszej perspektywie – dla badanych aktorów społecznych i ich działań. Należy zwrócić uwagę w tym miejscu m.in. na polskie powstania oraz przemianę tzw. kwestii polskiej w dziewiętnastym wieku, ugodę austriacko-węgierską, czy też powstanie II Rzeszy niemieckiej, Kulturkampf i bismarckowskie ustawodawstwo skierowane przeciwko socjalistom, rewolucję 1905 r. w Rosji, początek i przebieg pierwszej wojny światowej, wreszcie upadek imperiów i ustanowienie ładu powojennego opartego na państwach narodowych.

Osoby zainteresowane wzięciem udziału w konferencji prosimy o nadsyłanie propozycji wystąpień mieszczących się w jednym z trzech poniższych kompleksów zagadnień:

1) „Mobilność i zagęszczenie” Przekraczanie granic i migracja motorem zmian 
W trakcie dziewiętnastego wieku doszło z jednej strony do ujednolicenia zarówno form politycznej i społecznej organizacji, jak również indywidualnych stylów życia. Z drugiej strony jednak nowoczesne idee i instytucje, funkcjonujące dotychczas w lokalnym i jednostkowym kontekście, nadały poczuciu kulturowych różnic nowe znaczenie i ukazały nierównoległość rozwoju poszczególnych regionów.

Warunkiem niezbędnym do tej przemiany było zagęszczenie sieci ponadgranicznych kontaktów i związane z nimi ożywienie międzykulturowej wymiany.

- Kim byli sprawcy owego zagęszczenia sieci oraz jak zmieniły się ich wyobrażenia i możliwości działania w obliczu doświadczanych różnic?

- Jak oddziaływały na siebie „peryferie” w Europie Środkowo-Wschodniej oraz „centra” na Wschodzie i Zachodzie?

- W jaki sposób zmieniły się z jednej strony wiedza o stosunkach panujących w Europie Środkowo-Wschodniej w centrach emigracji, z drugiej strony zaś wyobrażenia o ewentualnej możliwości utworzenia w przyszłości „własnego”, suwerennego państwa narodowego na obrzeżach imperiów? 

- Jak oddziałała narodowa i międzynarodowa komunikacja na identyfikację podróżujących aktorów społecznych w ich emigracyjnych i ojczystych kontekstach?

- Jakie wyobrażenia przestrzenne i poczucie przynależności oraz ich granice wytworzyły się w różnych środowiskach między peryferią i centrum?

- W jakim stopniu transfer kulturowy przyczynił się do rozwoju na europejskim tle samoświadomości narodowej? Jakie uniwersalne artystyczne czy polityczne formy jednostkowej tożsamości były przenoszone?

- Jakie znaczenie miała przynależność do mniejszości etnicznej i jak postrzegano tę osobliwość? Jaki wpływ wywarły mniejszości żyjące w diasporach (Żydzi, Ormianie, Niemcy) na wytwarzanie się powiązań i wzrost mobilności? 

2) „Rywale idei narodowej”: polityczne tożsamości i organizacje po drugiej stronie nacjonalizmu

Ogromnym problemem zdeklarowanych nacjonalistów było częste niezdecydowanie, obojętność lub odrzucenie wysiłków narodowych przez członków własnego narodu, tudzież nawet sprzeciw wobec definiowania kulturowych praktyk i przestrzeni jako narodowych. Pytania o przeciwników idei narodu jako podstawy politycznej wspólnoty oraz alternatywę wobec niej wymagają większej uwagi, aniżeli im dotychczas poświęcano w badaniach historycznych.

- Jakie możliwości identyfikacji powstały w politycznej sferze publicznej, dążących również do uniwersalności i trafniej odpowiadające na pytania ludzkiej codzienności aniżeli nacjonalizm?

- W jakim stopniu udział w międzynarodowej wspólnocie stanowił atrakcyjną możliwość przezwyciężenia rozczłonkowania oraz poczucia ekonomicznej i politycznej peryferyjności środkowo-wschodnioeuropejskich społeczeństw?

- Wyobrażenia ładu takie jak idee zachodniej cywilizacji, chrześcijańskiego Zachodu czy też słowiańskości wytwarzały poprzez odwołanie się do jedności kulturowo-ideologicznej coraz szersze wspólnoty. W jakim stopniu były te wyobrażenia konkurencyjne wobec idei narodowych, a w jakim przyczyniły się do zwycięstwa na świecie właśnie porządku narodowego?

- W jaki sposób wykorzystywano kulturowe i finansowe zasoby wspólnot religijnych, ponadnarodowych państw czy też organizacji filantropijnych, aby powstrzymać nacjonalizację życia społecznego?

- Jakie nowoczesne tożsamości powstały z tradycyjnej religijności, świata robotniczego lub tożsamości imperialnych i miejskich? Jak przebiegał proces uznawania czegoś za „swoje” w epoce massmediów, rosnącej migracji i partycypacji politycznej?

- Jakie nisze i szanse tworzyły mniejszościom wykluczanym z projektów narodowych wielonarodowościowe imperia?

3) Nacjonalizm jako tramwaj i bilet równocześnie
Uniwersalny i partykularny równocześnie charakter nacjonalizmu spowodował, że stał się on istotnym źródłem legitymizacji. Ponieważ uznawał, a nawet z góry zakładał, on celowość istnienia innych narodów, nie tylko własnego, nawet najmniejszy naród mógł podważyć legitymizację wieloetnicznego imperium. W tym celu zasada narodowego ładu musiała zostać rozpropagowana przez potężne państwa oraz musiał zostać potwierdzony własny status jako osobnego narodu.

Niektóre wysiłki stworzenia suwerennego państwa narodowego powinny zatem być rozpatrywane z uwzględnieniem specyficznej logiki „globalnej ekonomiki uwagi” i rosnącej akceptacji przeświadczenia, że nacjonalizm miał być demokratycznym i modernizującym ruchem. Wyznanie Józefa Piłsudskiego poczynione ex post, iż wysiadł on z tramwaju „socjalizm” na przystanku „niepodległość”, należy równie dogłębnie przemyśleć przeformułowane w odwrotne pytanie: Kto wsiadł do tramwaju „nacjonalizm”, aby w ten sposób zrealizować swoje własne cele?

- Jakie problemy społeczne i projekty rozwiązań zostały narracyjnie w taki sposób przekonstruowane, że okazały się wewnętrznie spójne w nacjonalistycznej ideologii?

- Do jakiego stopnia nacjonalizacja własnych działań była warunkiem, aby np. móc się włączyć w międzynarodowe organizacje i ruchy, a tym samym uzyskać na arenie międzynarodowej potwierdzenia znaczenia swoich partykularnych celów?

- W jakim stopniu przeistoczenie się zachodnioeuropejskich państw liberalnych w państwa narodowe doprowadziło do tego, że ów porządek stał się normą dla ruchów ponadnarodowych, w których uczestniczyli również aktorzy społeczni z Europy Środkowo-Wschodniej?

- Jak zmieniała się relacja między wyobrażeniami o wykonalności i wizjami państwowej suwerenności przed i po kilkuletniej „epoce Woodrowa Wilsona” w okolicach 1918 roku?

Osoby zainteresowane wzięciem udziału w konferencji prosimy o nadesłanie do dn. 31 stycznia 2012 roku w języku niemieckim, angielskim lub polskim abstraktu wystąpienia, skupiającego się wyraźnie na jednym z trzech powyższych kompleksów zagadnień (ok. 1 strony druku) oraz życiorysu na adres konferencja@dhi.waw.pl. Prosimy o wyraźne zaznaczenie biernej i czynnej znajomości języków obcych. Niemiecki Instytut Historyczny zwraca uczestnikom koszty podróży i pobytu. Wybrane wystąpienia zostaną opublikowane w tomie zbiorowym po konferencji.

(ak)

Tagi: