Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Aktualności

Kolejna książka z serii „W krainie PRL”

23.07.2010 | piątek | Udostępnij na Facebooku

„W krainie PRL” to bardzo ciekawa seria wydawana od dekady przez wydawnictwo „Trio”. Ukazało się w niej już ponad pięćdziesiąt pozycji traktujących o powojennej historii Polski, a także krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Książki te łączy szczególny sposób widzenia niedawnej przeszłości, w którym jest ona nie tylko widownią wielkich procesów historycznych, zmagań politycznych, ideologicznych czy militarnych, ale także dziejami jednostek i grup społecznych, dziejami życia codziennego, relacji międzyludzkich, relacji władzy ze społeczeństwem, sposobów myślenia i działania w warunkach komunistycznych dyktatur.

Wydana niedawno książka „Etniczna polityka komunistów. Dwa casusy” reprezentuje właśnie takie podejście do historii. Składają się nań dwie prace. Pierwsza, autorstwa Zofii Wójcickiej zatytułowana „Od Weepers do Wieprza. Dzieje pewnej wioski w Olsztyńskiem w latach 1945-1956” to próba opisania losów małej wioski Wieprz położonej na terenie dawnych Prus Wschodnich, w okresie stalinowskim, w latach 1945-1956. Druga praca zatytułowana „Między polskością a sowieckością. Szkoły polskie w Wilnie w latach siedemdziesiątych XX wieku” autorstwa Agnieszki Nowakowskiej, traktuje o życiu mniejszości polskiej w Wilnie w pierwszej połowie lat 70., za czasów Breżniewa.

Obie prace przedstawiają realia życia małych społeczności pod rządami totalitarnego państwa. Co istotne są to społeczności, których powstanie i charakter wynikały bezpośrednio z politycznych i geopolitycznych przemian w Europie Środkowo-Wschodniej po 1945 roku. Był to rezultat realizacji ładu jałtańskiego, na którą składały się arbitralne wytyczanie granic i związane z tym ruchy migracyjne oraz powstania reżimów komunistycznych zależnych od ZSRR.

W centrum uwagi autorek jest kwestia polityki narodowościowej władz komunistycznych w obu, mających charakter wielonarodowościowy miejscowościach. „Zależało nam - deklarują we wstępie - na pokazaniu polityki władz komunistycznych wobec takich społeczności, próbowałyśmy opisać logikę polityki narodowościowej komunistów. Marksizm i propagandowe hasła głosiły, że nadejście komunizmu oznaczać będzie koniec nacjonalizmów. Jak pokazują nasze badania polityka narodowościowa - wygrywanie konfliktów między narodowościami, polonizacja i rusyfikacja - stała się sposobem na zdobywanie poparcia społecznego, metodą na umacnianie władzy.”

Jednak wbrew tym deklaracjom, a także wbrew temu co mógłby sugerować wstęp autorstwa profesorów Marcina Kuli i Włodzimierza Borodzieja poświęcony relacjom komunizmu i kwestii narodowościowych, tematyka ta to tylko jeden z elementów będących przedmiotem zainteresowania autorek w obu pracach. Studia zawarte w tej książce to bowiem przykład mikrohistorii. Jest to praktyka badawcza polegająca na historycznym opisie niewielkich przestrzeni terytorialnych i czasowych z silnie akcentowanym zainteresowaniem problemami życia codziennego, świadomości, przekonań, obyczajów członków społeczności lokalnych, które często są pomijane w pracach badających głównie wielkie procesy historyczne, wydarzenia polityczno-militarne, czy rolę wybitnych jednostek.


A zatem nie tylko polityka władz, które wykorzystują różnice narodowościowe do umacniania swych wpływów i kontroli interesuje autorki, ale przede wszystkim funkcjonowanie małej społeczności poddanej działaniu wielkich procesów historycznych takich jak migracje, przesiedlenia, zmiana składu narodowościowego, nowa forma ustrojowa, intensywna ideologizacja i propaganda. Autorki starają się przyjrzeć jak działają takie społeczności, jak wygląda ich życie codzienne, jakie są relacje między przedstawicielami zamieszkujących dany teren grup etnicznych i kulturowych w szkołach, lokalnej administracji, miejscach pracy, jak przebiega integracja społeczna w momencie pozbawienia wspólnych tradycji (w przypadku wsi Wieprz w dawnych Prus Wschodnich), czy w momencie intensywnej ideologizacji (jak w przypadku Wilna lat 70-tych), oraz jak te społeczności odnoszą się do władzy, jak próbują z nią współżyć czy stawiać jej opór.

Przyjęcie takiej perspektywy badawczej skłoniło autorki do sięgnięcia po metody oral history, której są one, jeżeli nie entuzjastkami, to w każdym razie gorącymi zwolenniczkami. „Metoda ta - piszą - dzięki dopuszczeniu do głosu tych, którzy do tej pory milczeli - daje historykom ogromne możliwości pozyskania dodatkowych informacji i otwiera przed nimi nowe obszary badawcze.” Autorki jednak używają tej metody bardzo świadomie, zdając sobie sprawę z jej ograniczeń i konieczności zachowania odpowiednich reguł pozyskiwania i analizy źródeł. Dają tego świadectwo dokonując we wstępie krótkiego acz bardzo ciekawego i porządkującego problematykę przeglądu możliwych tłumaczeń angielskiego terminu jako „historii mówionej”, „historii zapamiętanej” i „historii przeżytej” lub „doświadczonej” i wynikających z nich metodologicznych implikacji.

Wykorzystanie oral history było też spowodowane charakterem głównego materiału źródłowego jakim są dokumenty wytworzone przez machinę biurokratyczną państwa komunistycznego. Ponieważ nie odpowiadają one na wiele pytań dotyczących realiów życia codziennego i nastrojów społecznych, szczególnie interesujących badaczki, zdecydowały się one uzupełnić badania archiwalne i analizę materiału prasowego o badania nad wypowiedziami i wywiadami przeprowadzonymi ze „świadkami historii”.

Dzięki temu powstała książka, będąca jak pisze w recenzji prof. Rafał Stobiecki „ciekawym studium pokazującym funkcjonowanie systemu komunistycznego niejako od dołu, od strony uwikłanych weń społeczności lokalnych. Owa perspektywa metodologiczna history from below pozwoliła autorkom na inne ukazanie mechanizmów władzy oraz na dostrzeżenie roli więzi środowiskowych. Ponadto umożliwiła uchwycenie losów konkretnych ludzi z ich dylematami, dramatami i trudnymi wyborami.”

Etniczna polityka komunistów. Dwa casusy
Autor: Agnieszka Nowakowska , Zofia Wóycicka
Wydawnictwo: TRIO , 2010
Liczba stron: 244
przedm. poprzedzili Włodzimierz Borodziej i Marcin Kula
ISBN: 978-83-7436-233-7

(pm)