Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Aktualności

Książka o Janie Karskim

15.02.2010 | poniedziałek | Udostępnij na Facebooku

Jan Karski, kurier, świadek Holocaustu, autor raportów na temat Zagłady, przekazanych zachodnim aliantom w latach II wojny światowej jest bohaterem wydanej jesienią zeszłego roku powieści młodego francuskiego pisarza Yannicka Haelnela. Książka odniosła sukces wydawniczy i zyskała też uznanie krytyków - otrzymała niedawno ważną nagrodę literacką Prix Interallie oraz nominacje do wielu innych, w tym do najbardziej prestiżowej Nagrody Goncourtów. Jednocześnie nie szczędzi się jej głosów krytycznych.

Nie jest to typowa powieść, literacka fikcja przeplata się w niej z elementami reportażowymi i eseistycznymi. W pierwszej części autor opisuje wywiad z Karskim jaki znalazł się w głośnym filmie „Shoah” Claude’a Lanzmanna, mocno krytykowanym w Polsce za swój antypolski wydźwięk. Druga część streszcza wydane pod koniec wojny pamiętniki Karskiego „Tajne państwo”. Dopiero trzecia część jest czysto literacką wizją tego co Karski myślał i przeżywał po zakończeniu wojny, gdy przebywał na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Bohaterem jest tu Karski, który zamilkł, ponieważ nikt go nie słuchał.

„Zacząłem gromadzić olbrzymią dokumentację na temat Karskiego i uderzyły mnie trudności, które musiał pokonać, których nie udało mu się pokonać, aby przekazać to, co widział. Coraz bardziej fascynowała mnie jego podwójna wiedza: wiedza o Zagładzie, ale szczególnie wiedza o pasywności aliantów, wiedza o własnej klęsce jako Kuriera. Nikt nie wysłuchał Karskiego” - mówi autor.

Książka Haenela wywołała burzliwe dyskusje zarówno nad Sekwaną jak i nad Wisłą. Skrytykował ją Leopold Unger na łamach „Gazety Wyborczej” , a Towarzystwo Jana Karskiego wydało oświadczenie dystansujące się od autora i deklarującej, że jego dzieło źle służy pamięci o polskim kurierze.

Historycy mają wątpliwości co do będących wytworem wyobraźni autora rozmaitych wywodów Karskiego, np. tego o świadomej bezczynności aliantów wobec Holokaustu, która była rzekomo spowodowana między innymi obawami przed perspektywą przyjęcia w swoich krajach milionów Żydów ocalałych z Zagłady. „Monolog” Karskiego w interpretacji Heanela - pisze Unger - jest pełnym absurdów i niedorzeczności, zaprzeczeniem rzeczywistości, deformuje charakter i poglądy Karskiego i wtłacza w świadomość zagranicznego czytelnika obraz postaci i sens idei Karskiego nieprawdziwy faktograficznie.”

Haenel tymczasem broni się, że jego książka nie jest monografią historyczną, ale wizją literacką, poprzez którą chce podjąć próbę zastanowienia się nad postawą Zachodu wobec Zagłady i poruszyć problematykę sumienia i współodpowiedzialności świata za tragedię Żydów. Postać i dramat Karskiego stały się dla niego literackim tworzywem.

W styczniu tego roku przez łamy francuskiej prasy przetoczyła się dyskusja, którą wywołał Claude Lanzmann zarzucając Haenelowi manipulowanie historią. W odpowiedzi francuski autor zarzucił reżyserowi „Shoah”, że zniekształcił w swoim dziele sens wypowiedzi Karskiego, a wycinając świadomie część wywiadu, gdzie Karski opowiada o swojej misji ratowania Żydów - Lanzmann zmienił całkowicie obraz Polski.

Problematyka polska siłą rzeczy jest obecna w powieści Haenela. „Wybrałem Polskę - mówi Haenel - ponieważ jest ona dla mnie, jeśli chodzi o okres drugiej wojny światowej, jak czarna skrzynka, która przechowuje trudną pamięć tamtych dni”. Książka Haenela może przybliżyć czytelnikowi francuskiemu zupełnie dlań nieznaną problematykę polskiego ruchu oporu i ma szansę nieco zmienić francuską opinię o postawach Polaków wobec Zagłady W opinii francuskiej dominuje bowiem przekonanie o polskim antysemityzmie i niechlubnej roli Polaków w Holokauście. Niektórzy krytycy wyrzucali Haenelowi, że postać Karskiego nie jest reprezentatywna dla polskich postaw. Niemniej jednak widać, że zainteresowanie poruszoną przez Haenela problematyką jest duże. W styczniu we francuskich księgarniach pojawiły się dwa wydania świadectwa Karskiego spisanego w 1944 roku, opatrzone obszernym aparatem krytycznym.

Polskie wydanie książki Haenela ukaże się wkrótce nakładem Wydawnictwa Literackiego. Więcej na temat książki i dyskusji wokół niej można znaleźć tutaj


Źródło: „Le monde” ; Polska Kasandra, rozmowa Mai Szymanowskiej z Yannickiem Haenelem, „Polityka”, 6 lutego 2010 ; gazeta.pl

pm