Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Aktualności

Epicki obraz epoki totalitaryzmów

29.04.2009 | środa | Udostępnij na Facebooku

Właśnie ukazała się w przekładzie polskim powieść Wasilija Grossmana „Życie i los”. Jest to epicka panorama XX wieku, epoki łagrów, gett, obozów zagłady, czystek i wypędzeń.

Epopeja Grossmana była w Związku Radzieckim zakazana. W 1961 roku KGB skonfiskowała maszynopis powieści. Partyjny ideolog i sekretarz do spraw ideologii Michaił Susłow, od czasów stalinowskich do epoki Breżniewa szara eminencja władzy sowieckiej ironizował w rozmowie z Grossmanem, że jego powieść może doczeka się druku w ZSRR, ale za dwieście lat. Jednak przechowany za radą przyjaciół jeden z maszynopisów został przemycony przez dysydentów na Zachód i opublikowany na emigracji. Wydanie emigracyjne stało się podstawą wydania francuskiego z 1980 i kolejnych licznych przekładów, które przyniosły powieści wielki rozgłos i uznanie.

Powieść jest stawiana obok innych wybitnych dzieł na temat sowieckiego totalitaryzmu, obok takich świadectw epoki XX wiecznych zbrodni jak „Opowiadania kołymskie” Szałamowa, „Jeden dzień Iwana Denisowicza” Sołżenicyna, „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego. Skalą epicką dorównuje „Doktorowi Żywago” Pasternaka i „Archipelagowi Gułag” Sołżenicyna.
Ta wywiedziona z doświadczenia dziennikarskiego, lapidarnie epicka proza – pisze w przedmowie Adam Pomorski - ma dla dzisiejszego czytelnika zaskakująco współczesne walory. Nie z archiwalnych ani propagandowych względów spotkała się przecież z entuzjastycznym przyjęciem na trudnym rynku czytelniczym Europy Zachodniej i USA. Podstawową wartością tej książki – i w wymiarze ideowym i literackim – jest, jak się zdaje, właśnie prawda.

Grossman stara się przekazać prawdę o epoce zbrodni, o systemie terroru, ale przede wszystkim – jak pisze Pomorski – o życiu ludzkim, niepowtarzalnym w swojej swoistości i szczególności, o którym stanowią, jak niegdyś dla Dostojewskiego, wolność i moralność.

Grossman urodził się w 1905 roku w Berdyczowie w rodzinie zasymilowanych Żydów. Z wykształcenia chemik, pracował jako inżynier w Zagłębiu Donieckim. Debiutował w 1934 roku, zyskał uznanie Gorkiego, który ułatwił mu publikację opowiadań. W 1937 wstąpił do Związku Pisarzy ZSRR.

Miał temperament dziennikarski. Zyskał sławę jako korespondent wojenny dziennika „Krasnaja Zwiezda” w latach 1941-1945. Mimo, że ewidentnie zrobił przed wojną karierę jako sowiecki literat, a swoimi reportażami wojennymi wpisywał się w patriotyczną propagandę wojny ojczyźnianej, nigdy, jak pisze Pomorski, nie sprzeniewierzył się wielkiej tradycji demokratycznego dziennikarstwa rosyjskiej inteligencji. Być, uczestniczyć, obserwować, dawać świadectwo, nie ulegać pokusie propagandowego kłamstwa – tymi zasadami kierował się w swej reporterskiej i literackiej pracy. Grossman przeszedł cały szlak bojowy w wojnie 1941-1945. Był z wycofującymi się w panice oddziałami w 1941 roku, potem w Stalingradzie, na Łuku Kurskim, w Majdanku, Treblince, obserwował z prawego brzegu Wisły dogorywające powstanie warszawskie, wreszcie dotarł z Armią Czerwoną do Berlina. Te doświadczenia wykorzystał w pracy nad powieścią.

Wojenne reportaże Grossmana z lat 1941-1945 ukazały się w zeszłym roku w Polsce, w opracowaniu brytyjskiego historyka i pisarza Antony’ego Beevora pod tytułem „Pisarz na wojnie”. Beevor wydobył na światło dzienne wiele zapisków nigdy dotąd nie opublikowanych, uznanych za zbyt drażliwe ze względów politycznych albo, w opinii cenzorów, zbyt drastycznych dla obywateli radzieckich. Brytyjski historyk połączył je z fragmentami artykułów z „Krasnoj Zwiedy”, fragmentami listów ze wspomnieniami uczestników wydarzeń opisywanych przez Grossmana i odtworzył przekazany w jego reportażach przejmujący obraz wojny.

Życie i los
Wasilij Grossman
Wydawnictwo: WAB, 2009
Seria: Nowy kanon
ISBN: 978-83-7414-582-4
Liczba stron: 880

Pisarz na wojnie.
Wasilij Grosman na szlaku bojowym Armii Czerwonej
1941-1945
oprac. Antony Beevor , Luba Winogradowa
Wydawnictwo: Magnum, 2006
ISBN: 978-83-89656-22-3
Liczba stron: 408

pm