Witryna „Uczyć się z historii” to platforma publikacji
projektów edukacyjnych (realizowanych w szkołach i edukacji
pozaszkolnej z młodzieżą) poświęconych historii
Polski i jej sąsiadów w XX wieku oraz prawom człowieka
Aktualności

„Generał Nil” Ryszarda Bugajskiego

06.04.2009 | poniedziałek | Udostępnij na Facebooku

„Generał Nil” - obraz Ryszarda Bugajskiego to próba rekonstrukcji ostatnich lat życia dowódcy Kedywu Armii Krajowej, generała brygady Augusta Emila Fieldorfa ps. „Nil”. Opowieść rozpoczyna się w momencie jego powrotu z zesłania w głąb Związku Sowieckiego, gdzie trafił po aresztowaniu w 1945 przez NKWD i kończy wykonaniem wyroku śmierci w mokotowskim więzieniu zimą 1953 roku. Obrazowi towarzyszą retrospekcje z okresu okupacji i konspiracyjnej działalności generała, szczególnie zamach na kata Warszawy, generała SS Franza Kutscherę.

August Emil Fieldorf urodził się 20 marca 1895 r. w Krakowie. Mając siedemnaście lat wstąpił do Związku Strzeleckiego, w którym przeszedł szkolenie rekruckie i podoficerskie. Jako żołnierz I Brygady Legionów Polskich brał udział w większości bojów, służąc w 1., 7. i 5. pułku piechoty. Walczył pod Brzegami, Marcinkowicami, Łowczówkiem, Konarami, Ożarowem, potem pod Hulewiczami i Rudką Miryńską, nad rzekami Wołynia - Styrem i Stochodem. Z rąk Komendanta Piłsudskiego w roku 1916 otrzymał pierwsze wyróżnienie wojskowe - odznakę „Za wierną służbę”.

Jako podporucznik w 1. pułku piechoty Legionów (1. pp Leg.) brał udział w „wojnie o zjednoczenie ziem Rzeczypospolitej” w walkach o Wilno, na Łotwie (o Dyneburg) i na froncie polsko-bolszewickim. Za żołnierski trud i okazane w bitwach męstwo odznaczony został Krzyżem „Wilno”, a później czterokrotnie Krzyżem Walecznych za: Staworowo, Wilno, Dyneburg i Białystok oraz Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Wybuch II wojny światowej zastał ppłk. Fieldorfa na stanowisku dowódcy 51. pułku piechoty Strzelców Kresowych, stacjonującego w Brzeżanach. Po rozbiciu armii „Prusy”, w skład której wchodziła 12. Dywizja Piechoty, Fieldorf przedostał się do Krakowa, skąd rozpoczął swoją wędrówkę przez Tatry, Słowację, Węgry do Francji, gdzie, w stopniu pułkownika (awansowany 3 V 1940 r.), przydzielony został do Sztabu Związku Walki Zbrojnej. W Paryżu zgłosił swą gotowość do podjęcia pracy konspiracyjnej w okupowanej ojczyźnie. Po ewakuacji do Londynu, pod przybranym nazwiskiem Emil Wielowiejski wyruszył okrężną drogą do kraju - z Liverpoolu przez Afrykę i Bliski Wschód, a później szlakami kurierskimi - przez Bałkany, Węgry i Słowację. Posługiwał się wówczas pseudonimem „Maj”.

We wrześniu 1940 r. powrócił do Krakowa, skąd udał się do Warszawy. W Związku Walki Zbrojnej pełnił wysokie funkcje. Był oficerem do zleceń komendanta głównego, inspektorem Komendy Głównej ukierunkowanym na obszar Krakowsko-Śląski, a potem komendantem obszaru II Białystok AK.

W drugiej połowie 1942 r. generał „Grot” (Stefan Rowecki) powierzył pułkownikowi Fieldorfowi zadanie zorganizowania nowej, elitarnej organizacji bojowej Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej, którym dowodził pod pseudonimem „Nil” od chwili jego powstania do marca 1944 r. Kedywowi KG podporządkowane zostały Związek Odwetu i „Wachlarz” - wydzielona organizacja dywersyjna AK. Kedyw AK był formacją organizującą i przeprowadzającą akcje odbijania więźniów oraz akcje odwetowe w następstwie egzekucji, pacyfikacji i wysiedleń. Do najgłośniejszych należały zamachy na: Schultza, Langego, Bürckla, Frühwirtha, Weffelsa, Lechnera, Brauna i Kutscherę.

Przed „Nilem” w roku 1944 postawiono najtrudniejsze z dotychczasowych zadań - stworzenie poza strukturami Armii Krajowej głęboko zakonspirowanej kadrowej organizacji ideowo-społeczno-wojskowej "Niepodległość" pod kryptonimem „NIE”, która miała podjąć działania na wypadek drugiej okupacji sowieckiej i zapobiegać wynarodowieniu społeczeństwa polskiego. Wyznaczony na nowe stanowisko przestał pełnić funkcję dowódcy Kedywu KG AK i - głęboko zakonspirowany - nie brał udziału w powstaniu warszawskim.

7 marca 1945 r. Fieldorf, pod okupacyjnym nazwiskiem Walenty Gdanicki, został przypadkowo aresztowany w Milanówku przez NKWD i internowany w ZSRR. Podczas gdy jego nazwisko wielokrotnie było wymieniane w moskiewskim procesie szesnastu przywódców Polski Podziemnej kolejarz Gdanicki, „agent AK”, nierozpoznany przez NKWD pracował katorżniczo przy wyrębie syberyjskich lasów w Swierdłowskoj Obłasti.

Ciężko chory, w październiku 1947 r. został zwolniony i powrócił do Polski jako Walenty Gdanicki. W lutym 1948 r. ujawnił swoją okupacyjną działalność i prawdziwe nazwisko w RKU (Rejonowa Komenda Uzupełnień) w Łodzi. Mimo to poddany został ścisłej inwigilacji przez służby specjalne PRL, która trwała aż do aresztowania go 9 listopada 1950 r. Przeszło dwa lata spędził w więzieniu mokotowskim. Odrzucenie propozycji współpracy z władzą w ramach operacji wywiadowczej stało się bezpośrednią przyczyną fałszywego oskarżenia Fieldorfa i skazania go - 16 kwietnia 1952 - na karę śmierci. Rada Państwa nie skorzystała z prawa łaski, sam Fieldorf zresztą nie prosił o ułaskawienie. Wyrok wykonano 24 lutego 1953 r. o godzinie 15.

Na oficjalnej stronie produkcji www.general-nil.pl znaleźć można nie tylko zwiastuny filmu, ale także wiele materiałów edukacyjnych, w tym oryginalne kroniki filmowe z zapisem fragmentów procesu z 1952 roku. Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie we współpracy z dystrybutorem filmu Monolith Films i Narodowym Centrum Kultury przygotowało materiały edukacyjne, które są propozycją wykorzystania filmu w edukacji szkolnej. Materiały w formie PDF znaleźć można na stronie. Premiera filmu odbędzie się 17 kwietnia.

(mw)